Class

Class tarifi va A’zo Funksiyalar

Class bu o’zgaruvchilari object (obyekt) bo’lgan data type (ma’lumot turi)dir. Shu sababdan c++ dasturlash tilida class tushinchasi o’zgaruvchilari qanaqa turdagi qiymatlarga ega bo’lishi va qolaversa a’zo function (funksiya)lari nima ekanligini tasvirlaydigan data type tushinchasiga tegishli bo’lishi kerak. Structure tushinchasi shu narsalarni bazilarini tasvirlaydi. Structure foydalanuvchi tomonidan yaratiladigan tur bo’lib a’zo o’zgaruvchilarini yaratish orqali structure turidagi qiymatlarini yaratishingizga imkon beradi. Structuredan classni keltirib chiqarish uchun, shunchaki qiladigan ishingiz bu bazi a’zo funksiyalari qo’shishdir.

Oddiy classga misol Dastur 1 da ko’rsatilgan. U yearda qiymatlari Yanvar 1 yoki Iyul 4 kabi kun va oy bo’lgan obyektni ifodalaydigan DayOfYear nomli class ifodalangan. Bu qiymatlar bayramlar, tug’ilgan kun yoki boshqa muhim kunlarni saqlashda ishlatilishi mumkin. Bu yerda DayOfYearni ifodalashda oy int turi bilan ifodalangan va bu yearta 1 raqami yanvarni, 2 raqami fevral oyini va boshqa oylarni ham shunaqa raqamlar bilan ifodalash mumkin. Oy kunlari ikkinchi int a’zo o’zgaruvchida qayt etiladi. Class DayOfYear yagona output deb nomlangan a’zo funksiyaga ega. Va bu funksiya argumentlariga ega emas va oy va kunlarning qiymatini ekranga chiqaradi. Keling bu DayOfYear classning tarifini batafsil ko’rib chiqamiz.

DayOfYear classimizning tarifi Dastur 1 ning yuqori qismida ko’rsatilgan. Hozircha keyword publicga e’tibor bermaymiz. Bu shunchaki *public keywordi bilan kelgan a’zo o’zgaruvchilar yoki a’zo funksiyalar hech qanday checklashlarga ega emas degani. Bu haqida keyingi bo’limlarimizda bilib olasiz. DayOfYear classimiz struct so’zi o’rnig class so’zini ishlatishini hisobga olmaganda uning qolgan qismi structure tarifiga juda o’xshaydi va structure kabi a’zo funksiya output va qolaversa o’zo o’zgaruvchilar month va dayni birin-ketin ifodalaydi. Bu yearda e’tibor berishimiz kerak bo’lgan narsa bu a’zo funksiya outputning faqatgina funksiya e’lon qilinishi bilangina yakunlanishidir. Funksiyaning tarifi esa biror boshqa joyda beriladi. (C++ dasturlash tilida class tariflashda a’zo o’zgaruvchiar va a’zo funksiyalarning tartibini siz xohlagant artibda aralashtirib yozishingiz mumkin, biroq biz a’zo funksiyalarni a’zo o’zgaruvchilardan oldin qo’yish ananasiga sodiq qolamiz). Class toifadagi obyektlar (ya’ni, o’zgaruvchidir) dasturlash tilida mavjud bo’lgan turlar va structure o’zgaruvchilar kabi bir xil tarzda e’lon qilinadi.

---

DASTUR 1

// class example_1.cpp
// Bu dastur juda oddiy classga misolnidir.
// Yana ham yaxshiroq misol uchun example_2.cpp da ko'rsatilgan.
#include <iostream>
using namespace std;
class DayOfYear {
  public:
    void output();
    int month;
    int day;
};

int main() {
    DayOfYear today, birthday;

    cout << "Bugungi kunni kiriting:\n ";
    cout << "Oyni raqam bilan kiriting (1-12): ";
    cin >> today.month;
    cout << "Kunni raqam bilan kiriting (1-31): ";
    cin >> today.day;  

    cout << "Tug'ilgan sanangizni kiriting:\n ";
    cout << "Oyni raqam bilan kiriting (1-12): ";
    cin >> birthday.month;
    cout << "Kunni raqam bilan kiriting (1-31): ";
    cin >> birthday.day;

    cout << "Bugungi kun: ";
    today.output();
    cout << "Sizning tug'ilgan sanangiz: ";  
    today.output();

    if (today.month == birthday.month && today.day == birthday.day) {
        cout << "Tug'ilgan kuningiz muborak bo'lsin!" << endl;
    } else {
        cout << "Kuningiz hayrli bo'lsin!" << endl;
    }

    return 0;
}

// Bu output funksiyasi va u DayOfYear classga tegishlidir.
// iostreamdan foydalaniladi.
void DayOfYear::output() 
{
    cout  <<"Oy: " << month
          <<", kun: " << day << endl;
}

Bugungi kunni kiriting:
 Oyni raqam bilan kiriting (1-12): 1
Kunni raqam bilan kiriting (1-31): 31
Tug'ilgan sanangizni kiriting:
 Oyni raqam bilan kiriting (1-12): 1
Kunni raqam bilan kiriting (1-31): 31
Bugungi kun: Oy: 1, kun: 31
Sizning tug'ilgan sanangiz: Oy: 1, kun: 31
Tug'ilgan kuningiz muborak bo'lsin!

martianvenusian@MacBookPro class % ./example_1
Bugungi kunni kiriting:
 Oyni raqam bilan kiriting (1-12): 11
Kunni raqam bilan kiriting (1-31): 19
Tug'ilgan sanangizni kiriting:
 Oyni raqam bilan kiriting (1-12): 1
Kunni raqam bilan kiriting (1-31): 31
Bugungi kun: Oy: 11, kun: 19
Sizning tug'ilgan sanangiz: Oy: 11, kun: 19
Kuningiz hayrli bo'lsin!

Class uchun yaratgan funksiyangizni chaqirish dasturlash tilida mavjud bo’lgan funksiyalarni chaqirish bilan bir hil amalga oshiriladi. Misol uchun, Dastur 1da DayOfYear turidagi ikkita obyektni quydagicha e’lon qilinganini ko’rishimiz mumkin:

DayOfYear today, birthday;

today uchun a’zo funksiya outputni quydagicha chaqirishimiz mumkin:

today.output();

va birthday uchun a’zo funksiya outputni quydagicha chaqirishimiz mumkin:

birthday.output();

A’zo funksiyaga tarif berilayotganda funksiya tarifi class nomini o’z ichiga olishi kerak bo’ladi. Chunki ikki yoki undan ortiq classlar bir xil nomli a’zo funksiyalarga ega bo’lishi mumkin. Dastur 1da faqat bitta class tarifi berilgan, lekin boshqa holatlarda output nomli a’zo funksiyasiga ega bo’lgan ko’plab classlarni yaratishingiz mumkin. DayOfYear classining output a’zo funksiyasning tarifi Dastur 1da ko’rsatilgan. Bu funnksiya tarif oddiy funksiya tarifi bilan bir xil, biroq u yerda bazi farqlar mavjud.

output funksiyasining funksiya tarifining boshlanishi quydagichadir:

void DayOfYear::output()

:: operatori ingliz tilida scope resolution operator deb nomlanadi va nuqta operatori bilan o’xshash maqsadda xizmat qiladi. Bu ikkala operatorlar a’zo funksiyalar nimaning a’zosi ekanligini bilish uchun ishlatiladi.

Biroq, :: operator class nomi bilan ishlatiladi, . operatori esa obyektlar (ya’ni, classning o’zgaruvchisi) uchun ishlatiladi. :: operatori bilan kelgan class ko’pincha type qualifier (tur saralovchisi) deb nomlanadi. Chunki u funksiyaning nomini ma’lum bir turga ixtisoslashtiradi.

Dastur 1da berilgan DayOfYear::output a’zo funksiyasining tarifiga qarang. Agar e’tibor bersangiz biz u yearda DayOfYear::output funksiyasining tarifida month va day a’zo nomlarni obyektning o’zi va nuqta operatorisiz ishlatyapmiz. Bu ko’ringani kabi unchalik ham g’alati narsa emas. Shu nuqtada biz shunchaki output a’zo funksiyaga tarif beryapmiz.Bu tarif DayOfYear turidagi barcha obyektlarga bu tarifni qo’llashimiz mumkin, biroq ayni shu nuqtada biz keyinchalik ishlatadigan DayOfYear turidagi obyekt nomlarini bilmaymiz, shuning uchun ularning nomlarini berolmaymiz. Qachonki a’zo funksiya quydagicha chaqirilganda:

today.output()

funksiya tarifidagi barcha a’zo nomlar chaqirayotgan obyektning nomiga ixtisoslashtirilgan bo’ladi. Shuning uchun yuqorida funksiya chaqiruvi quyidagi bilan bir xil dir:

cpp
{
    cout  <<"Oy: " << month
          <<", kun: " << day << endl;
}

A’zo funksiyaning funksiya tarifini yaratayotganingizda siz ushbu classning barcha a’zolari (barcha ma’lumot a’zolari va funksiya a’zolari) nomlarini nuqta operatorisiz ishlatishingiz mumkin.

---

A’zo Funksiyani Tariflash

A’zo funktsiyasi faqat funktsiya boshida keladigan ClassNomi va :: operatorini hisobga olmaganda boshqa istalgan funktsiya kabi yaratiladi.

SINTAKSIS

QaytariladiganTur ClassNomi::FunksiyaNomi(ParameterlarRo'yxati)
{
	FunksiyaTanasiBayonnomasi
}

MISOL

// iostreamdan foydalaniladi.
void DayOfYear::output()
{
    cout  <<"Oy: " << month
          <<", kun: " << day << endl;
}

Yuqoridagi DASTUR 1da berilgan DayOfYear class tarifi misolida, bu yerda month va day DayOfYear classi uchun class a’zolari o’zgaruvchilar nomlari sifatida belgilanadi. Eslatib o’tamiz, month va day hech qanday obyekt nomi va nuqta nuqta operatoridan keyin kelmayapti.

---

Nuqta Operatori va Skop Rezolyutsiyasi Operatori

Bu ikki operator a’zo nomlar bilan birga ishlatilib nimaga mansubligini bildirish uchun ishlatiladi. Misol uchun, siz DayOfYear deb nomlangan classni e’lon qildingiz va today deb nomlangan obyektni quydagicha e’lon qilasiz:

DayOfYear today;

Siz today obyektining a’zosini belgilash uchun nuqta operatoridan foydalanasiz. Misol uchun, output DayOfYear classining a’zo funksiyasi va quydagi funksiya chaqiruvhi today obyektida mavjud bo’lgan ma’lumotlar qiymatlarini chiqaradi:

today.output();

Siz biror bir a’zo funksiya uchun funksiya tarifini berayotganingizda class nomini belgilash uchun skop rezolyutsiyasi operatoridan foydalanasiz. Misol uchun, output a’zo funksiyasi uchun funksiya tarifini berayotganingizda funksiyaning boshi quydagicha bo’ladi:

void DayOfYear::output()

Eslab qoling, skop rezolyutsiyasi operatori :: class nomi bilan ishlatiladi, biroq nuqta operatori shu classning obyekti bilan ishlatiladi.

Public va Private A’zolar