C++ o'zbek tilida
Return homeBazan har xil turdagi qiymatlar to’plamiga ega bo’lish va bu to’plamni yagona borliq deb qabul qilish foydalidir. Misol sifatida bankda omonat qo’yish uchun ochilgan maxsus bank hisob raqamingizni (azoligingizni) olaylik. Bu bank azoligida uchta ma’lumot mavjud: mavjud pul miqdori, omonat foiz ko’rsatgichi va pulni yechib olishgacha bo’lgan majburiy saqlash muddati. Dastlabgi ikki ma’lumotni double turdagi o’zgaruvchilar bilan ifodalash mumkin, va majburiy saqlash muddatini esa int turdagi o’zgaruvchi bilan ifodalash mumkin.
Bu ma’lumotlarni structure orqali quyidagicha ifodalaymiz:
struct BankAccout
{
double balance;
double interestRate;
int term; // pulni yechib olishgacha bo'lgan majburiy saqlash muddati
};
Bu yerda struct so’zi yordamida structure toifamizni yaratayotganimizni bildiryapmiz. BankAccount esa bu structure toifamizning nomidir. Structure toifasining nomi structure tag deb ham ataladi. Bu tag identifikatordir lekin keyword (dasturlash tilining sintaksisida mavjud bo’lgan maxsus so’z) emas. C++ dasturlash tili structure tag (structure nomi)ni nomlashda qatiy qoidalarni talab qilmasada, structure taglar odatda katta va kich harflar orqali ifodalanadi va katta harf bilan boshlanadi. {} qavslari ichida e’lon qilingan identifikatorlar esa structure a’zolari nomlari (member names)dir. Yuqoridagi misolda ko’rsatilgani kabi structure toifa nuqta virgul (;) bilan tugaydi.
Structureni e’lon qilish odatda har qanaqa funksiyalarni e’lon qilishdan oldin joylashtiriladi (huddi global constantni e’lon qilish barcha funksiyalardan tashqarida joylashtirilgani kabi). Shunday qilinsa structure toifasini structure tuzilgandan keyin keladigan barcha kodlar uchun ishlatish imkonini beradi.
Bir marta structure toifasi tuzilganidan keyin, uni c++ tilida mavjud bo’lgan int, char va boshqa turlar kabi ishlatish mumkin bo’ladi. Misol uchun, myAccount va yourAccount nomlari bilan BankAccount toifali ikkita o’zgaruvchini quydagicha e’lon qilib ko’rishimiz mumkin:
BankAccout myAccount, yourAccount;
Structure toifali o’zgaruvchi qolgan har qanday o’zgaruvchi qiymat saqlagani kabi o’zida qiymat saqlaydi. Structurening qiymati (structure value) a’zo qiymatlar (member values) deb ataluvchi kichikroq qiymatlar to’plamidir. Misol uchun, BankAccout toifadagi structure qiymati bu uchta a’zo qiymatlarning to’plamidir: ikkita double tur va bitta int tur. Birgalikda structure qiymatini tashkil etuvchi bu a’zo qiymatlar a’zo o’zgaruvchilar (member variables)da saqlanadi.
Har bir structure o’zining a’zolari nomlarini e’lon qiladi. Quydagi misolda BankAccount uchta a’zo nomlariga ega: balance, interestRate va term.
DASTUR 1
// BankAccount structure toifasini ifodalovchi dastur
#include <iostream>
using namespace std;
// Bank omonat daftarchasi uchun structure
struct BankAccount
{
double balance;
double interestRate;
int term; // yechib olgunga qadar bo'lgan majburiy saqlash muddati
};
void getData(BankAccount& theAccount);
// Keyingi holat: theAccount.balance va theAccount.interestRate
// berilgan qiymatlar foydalanuvchi tomonidan kiritiladi.
int main()
{
BankAccount account;
getData(account);
double rateFraction, interest;
rateFraction = account.interestRate / 100.0;
interest = account.balance * rateFraction * (account.term / 12.0);
account.balance = account.balance + interest;
cout.setf(ios::fixed);
cout.setf(ios::showpoint);
cout.precision(2);
cout << "Sizning omonatingiz "
<< account.term << " oydan so'ng $" << account.balance << " bo'ladi." << endl;
return 0;
}
// iostreamdan foydalaniladi.
void getData(BankAccount& theAccount)
{
cout << "Mavjud pul miqdorini kiriting: $";
cin >> theAccount.balance;
cout << "Foiz ko'rsatgichini kiriting: ";
cin >> theAccount.interestRate;
cout << "Omonatni majburing saqlash muddatini ko'rsating\n"
<< "(muddat 12 oy yoki undan kichik bo'lishi kerak): ";
cin >> theAccount.term;
}
Mavjud pul miqdorini kiriting: $100.00
Foiz ko'rsatgichini kiriting: 10.0
Omonatni majburing saqlash muddatini ko'rsating
(muddat 12 oy yoki undan kichik bo'lishi kerak): 6
Sizning omonatingiz 6 oydan so'ng $105.00 bo'ladi.
Ushbu a’zo nomlarning har biri bilan kattaroq structure toifali o’zgaruvchining tarkibiy qismi bo’lgan kichikroq o’zgaruvchini tanlash uchun ishlatish mumkin. Bu kichkina o’zgaruvchilar a’zo o’zgaruvchilar (member variables) deb nomlanadi. Azo o’zgaruvchilarga structure toifali o’zgaruvchining nomidan keyin nuqta (.) va undan keyin a’zo nomi ko’rsatilishi orqali murojaat qilinadi. Misol uchun, agar account BankAccount toifali structure o’zgaruvchi bo’lsa, unda structure o’zgaruvchi account qo’ydagi uchta a’zolarga ega bo’ladi.
account.balance
account.interestRate
account.term
Birinchi ikkita o’zgaruvchi double tur va oxirgi o’zgaruvchi int turdir. Bu a’zo o’zgaruvchilar xuddi shu turdagi boshqa har qanday o’zgaruvchi kabi ishlatilishi mumkin. Misol uchun, yuqoridagi a’zo o’zgaruvchilarga quyidagi uchta o’zlashtirishni amalga oshirish orqali qiymat berish mumkin.
account.balance = 1000.0;
account.interestRate = 4.7;
account.term = 11;
Keyingi misolda bu uchta amalning natijasini ko’rishimiz mumkin:
struct Account
{
double balance;
double interestRate;
int term;
}
int main()
{
BankAccount account; // account {balance = ?, interestRate = ?, term = ?}
account.balance = 1000.00; // account {balance = 1000.00, interestRate = ?, term = ?}
count.interestRate = 4.7; // account {balance = 1000.00, interestRate = 4.7, term = ?}
account.term = 11; // account {balance = 1000.00, interestRate = 4.7, term = 11}
}
Azo o’zgaruvchilar oddiy o’zgaruvchilar singari har qanday usullarda ishlatilishi mumkin. Misol uchun, yuqorida ko’rgan birinchi dasturimizning quyidagi qatori account.balance a’zo o’zgaruvchisining qiymatini odatiy o’zgaruvchi interest qiymatiga qo’shadi va keyin natijani yana a’zo o’zgaruvchi account.balancega o’zlashtiradi.
account.balance = account.balance + interest;
Huddi shu usulda yani nuqta (.) operatori yordamida structurening a’zo funksiyalaridan ham foydalanish mumkin. Bu yerda faqat farq shundaki, structurening a’zolari funksiya emas balki o’zgaruvchilardir. Classning a’zo o’zgaruvchilari va a’zo funksiyalari haqida keyingi bo’limlarimizda ko’rib chiqamiz.
Ikki yoki undan ortiq structure toifalar bir xil nomli a’zo o’zgaruvchilarga ega bo’lishi mumkin. Buni quydagi misolda ko’rishimiz mumkin:
struct FetilizerStock
{
double quantity;
double nitrogenContent;
}
struct CropYield
{
int quantity;
double size;
}
Yuqoridagi misolimizda ko’rganimiz kabi bir xil nom ostida a’zo o’zgaruvchilarga ega bo’lish structurelar uchun muammo tug’dirmaydi. Misol uchun, ikkita structurening o’zgaruvchilarini quydagicha e’lon qilsak bo’ladi:
FertilizerStock superGrow;
CropYield apples;
Bunda superGrowning quantitiy qiymati superGrow.quantity a’zo o’zgaruvchisiga va applesning quantitiy qiymati apple.quantitiy a’zo o’zgaruvchisiga o’zlashtiriladi. Nuqta operatori va structurening a’zo o’zgaruvchisi nomi har bir holatda qaysi qiymat nazarga tutilayotganini belgilab beradi.
Structurening qiymati (structure value)ni a’zo qiymatlar (member values)ning to’plami sifatida ko’rish mumkin. Structurening qiymatida ko’plab qiymatlar mavjud bo’lishi mumkin. Structurening qiymatini yagona (murakkab) qiymat sifatida ham ko’rish mumkin (yani, a’zo qiymatlardan tashkel topgan yagona qiymat). Shunday qilib structurening qiymatini yagona qiymat sifatida ko’rish mumkin bo’lganligi sababli, structurening qiymati (structure value) va structure o’zgaruvchisi (structure varaible)ni c++ dasturlash tilida mavjud bo’lgan int yoki double kabi oddiy o’zgaruvchi (variable) va oddiy qiymatlar (value) singari ishlatish mumkin. Ayniqsa, = tenglik belgisi yordamida structurening qiymatini ham o’zlashtirish mumkin. Misol uchun, agar apple va orange yuqorida ko’rganimiz GropYield structurening o’zgaruvchilar bo’ladigan bo’lsa, unda quydagi amal mutlaqo c++ dasturi uchun qoniniy bo’ladi:
apples = oranges;
Bu o’zlashtirish amali quydagi misolga tengdir:
apples.quantity = oranges.quantity;
apples.size = oranges.size;
Biz structurening qiymatini shunaqa yusunda o’zlashtirishimiz sayoz nusxalash (shallow copy) deb ataladi. Bu degani har bir a’zo o’zgaruvchilar to’g’ridan to’g’ni o’zlashtiriladi. Va bu oddiy o’zgaruvchilar uchun muammo tug’dirmaydi. Lekin bu o’zgaruvchilarni mashina xotirasiga dinamik taqsimlash shaklida yozadigan bo’lsak muammo kelib chiqishi mumkin. Bu haqda keyingi bo’limlarimizda batafsil ko’rib chiqamiz.
Qachonki oxirgi } qavsni structurening tugashiga qo’shganimizda, go’yoki structureni yaratish tugaganidek his qilamiz, lekin aslida unday emas. Bu ko’p ham ahamiyat kasb etmaydigan o’ziga xos husisiya bo’lsa ham siz structurening oxirgi } qavsidan keyin ; nuqta-vergulni qo’yishingiz kerak. Structureni tafsivlash bu shunchaki faqat structure yaratishni bildirmaydi, balki biz structure yaratish mobaynida o’zgaruvchilarini ham e’lon qilib ketishimiz ham mumkin. Chunki siz } yakuniy qavs va ; nuqta-vergul orasida structurening o’zgaruvchilar nomlari ro’yxatini berib ketishga ro’xsat etilgansiz. Misol uchun, quydagi misol WeatherData nomli structureni yaratadi va ikkita WeatherData structure turdagi o’zgaruvchilar dataPoint1 va dataPoint2ni e’lon qiladi:
struct WeatherData
{
double temperature;
double windVelocity;
} dataPoint1, dataPoint2;
Biroq, aytib o’tganimizdek, biz har doim structure tavsifi va bu structure toifali o’zgaruvchilar e’lon qilinishini ajratamiz. Shuning uchun bizning structure tavsifimizda har doim oxirgi } yopiq qavsimizdan keyin ; nuqta-virgul bo’ladi.
Nuqta operatori (The Dot Operation)
Nuqta operatori structure toifali o’zgaruvchining a’zo o’zgaruvchisini belgilash uchun ishlatiladi.
struct StudentRecord { int studentNumber; char grade; }; int main() { StudentRecord yourRecord; yourRecord.studentNumber = 2001; yourRecord.grade = 'A'; }Bazi yozuvchilar bu operatorni the structure member access (structure a’zosiga kirish) deb ham nomlashadi. Biz shunchaki structure a’zosiga murojaat qilish yo’li deb tushinsak ham bo’ladi.
Funksiya structure turdagi call-by-value parameterlariga va/yoki structure turdagi call-by-reference parameterlarga ega bo’lishi mumkin. Misol uchun, birinchi dasturimizda getData nomli funksiya bor va bu funkisya BankAccount structure toifali call-by-reference parameterga ega.
Qolaversan structure toifasining o’zi ham funksiyaning qaytarilgan qiymati uchun ma’lumot turi (data type) bo’lib xizmat qilishi mumkin. Masalan, quydagi misol uchta mos argumentlarni qabul qiladigan va BankAccount turidagi qiymatni qaytaradigan funksiyani ifodalaydi:
BankAccount shrinkWrap(double theBalance, double theRate, int theTerm)
{
BankAccount temp;
temp.balance = theBalance;
temp.interestRate = theRate;
temp.term = theTerm;
return temp;
}
E’tibor bering, BankAccount turdagi lokal o’zgaruvchi (local variable) temp yakuniy structure qiymatni tuzishda ishlatildi va bu o’zgaruvchi funksiya tomonidan qaytarilyapti. Siz shrinkWrap funksiyasini yaratganingizdan keyin quydagi misolda ko’rsatilganidek BankAccount turidagi o’zgaruvchiga qiymatni berishingiz mumklin:
BankAccount newAccount;
newAccount = shrinkWrap(100000.00, 5.1, 11);
MASLAHAT: Iyerarxik Structurelardan foydalaning
Bazida structurening a’zolarining o’zi boshqa bir kichikroq structure toifali bo’lishi mumkin. Misol uchun, insonning bo’yi, og’irligi va tug’ilgan kuni haqidagi ma’lumotlarni saqlovchi PersonInfo nomli structure toifani quydagicha ifodalashimiz mumkin:
struct Date
{
int month;
int day;
int year;
};
struct PersonInfo
{
double height; // cm
int weight; // kg
Date birthday;
};
PersonInfo structure turidagi o’zgaruvchi quyidagicha e’lon qilinishi mumkin:
PersonInfo person1;
Agar structure o’zgaruvchi person1 o’zining insonning tu’gilgan sanasi ma’lumotlari to’plami qiymatiga ega bo’lsa, unda insonning tug’ilgan yilini quydagicha ko’rsatish mumkin.
cout << person1.birthday.year;
Bunda infodani o’qish chapdan o’nga bo’ladi va boshlang’ich nuqta PersonInfo turidagi structure o’zgaruvchi person1dir. birthday nomli a’zo o’zgaruvchiga ega bo’lish uchun nuqta operatoridan foydalanib quydagicha amalga oshiriladi:
person1.birthday
Bu a’zo o’zgaruvchining o’zi Date turidagi structure o’zgaruvchidir. Shunday qilib, bu a’zo o’zgaruvchining o’zi ham o’z a’zo o’zgaruvchilariga egadir. Yuqorida ko’rganimiz kabi person1.birthday.year ifodasini hosil qilishda Structure o’zgaruvchi person1.birthdayning o’zgaruvchisini qo’lga kiritish nuqta operatori va a’zo o’zgaruvchining nomini (misol uchun year) kiritish orqali qo’lga kiritildi.
Sodda Structure Turlari
Structure toifasini quydagicha ifodalaysiz. Structure Tag bu structure turining nomidir.
SINTAKSIS
struct StructureTag { Tur1 A'zoO'zgaruvchiNomi1; Tur2 A'zoO'zgaruvchiNomi2; . . . TurN A'zoO'zgaruvchiNomiN; }; // Nuqta-virgul qo'yishni unutmangMISOL:
struct Automobile { int year; int doors; double horsePower; char model; };Structure toifaning o’zgaruvchilari boshqa turdagi o’zgaruvchilar kabi e’lon qilishini mumkin.
Automobile myCar, yourCar;A’zo o’zgaruvchilar nuqta operatori yordamida belgilanishi mumkin. Misol uchun,
myCar.year,myCar.doors,myCar.horsePowervamyCar.model
Siz structurenining qiymatlarini structure e’lon qilinganida o’zlashtirishingiz mumkin. Structure toifali o’zgaruvchiga qiymat berish uchun = tenglik belgisidan keyin {} qavslar ichida a’zo qiymatlar ro’yxatini berib ketishingiz mumkin. Misol uchun, quydagi structure toifani ifodalash yuqoridagi bo’liblarda ko’rib o’tdik:
struct Date
{
int month;
int day;
int year;
}
Date turi yaratilganidan keyin dueDate nomli structure o’zgaruvchini quydagicha e’lon qilishingiz va qiymat o’zlashtirishingiz mumkin:
Date dueDate = {12, 31, 2004}
O’zlashtirilayotga qiymatlar structure turi yaratilgandagi a’zo o’zgaruvchilarga mos tartibda bo’lishiga e’tibor bering. Bu misolda dueDate.month birinchi qiymat 12ni, dueDate.day ikkinchi qiymat 31, va deuDate.year uchunchi qiymat 2004ni qabul qiladi.
Agar u yearda structure a’zolaridan ko’proq o’zlashtiruvchilar (initializers) bo’lsa xatolik ro’y beradi. Agar u yearda structure a’zolari sonidan kamroq o’zlashtiruvchilar bo’lsa, unda taqdim etilgan qiymatlar tartib bo’yicha ma’lumotlarni a’zolarga o’zlashtiradi. Har bir o’zlashtiruvchisiz qolgan a’zo o’zgaruvchi o’z turiga mos ravishda nol qiymatni qabul qiladi.